هنوز مدت زیادی از رفع اتهام برنجهای خارجی به آلوده بودن آنها نمیگذرد که با حل این مشکل برنجهای خارجی، بار دیگر فشارها بر آنها کم و آنچه حاصل شده؛ افزایش 96 درصدی واردات رسمی و 187 درصدی کشفیات قاچاق برنج است. البته شاید نتوان از افزایش این کشفیات برداشت کرد که حجم کلی قاچاق برنج نیز زیادتر شده است اما این را هم نمیتوان کتمان کرد. از سوی دیگر طبق قانون این برنجهای کشف شده میتوانند پس از به مزایده گذاشتن وارد بازار ایران شوند که حجم آن هم بیش از دو هزار تن برآورد میشود.
* افزایش 96 درصدی واردات برنج
در مورد واردات رسمی برنج که میتوان به آمارهای گمرک کشور اشاره کرد. طبق آخرین آمار این سازمان، میزان برنج وارد شده در 9 ماهه امسال 991 هزار و 70 تن برنج به ارزش 819 میلیون و 390 هزار دلار وارد کشور شده است که این میزان 2.21 درصد از ارزش و 2.90 درصد از وزن کل واردات به کشور طی این مدت را شامل میشود.
از سوی دیگر در مدت مشابه سال گذشته، 909 هزار و 500 تن برنج به ارزش 417 میلیون و 990 هزار دلار وارد کشور شده بود.
بدین ترتیب میزان واردات برنج در 9 ماهه امسال نسبت به مدت مشابه سال 87 ، از نظر وزن 8.97 درصد و از نظر ارزش 96.03 درصد افزایش داشته است.
همچنین در هشت ماهه امسال این میزان تغییرات افزایش 17 درصدی وزنی و 112.22 درصدی ارزشی را نشان میداد. این ارقام در هفت ماهه امسال نیز به ترتیب افزایش 39.75 و 167 درصدی بود. این روند در نیمه اول سال جاری هم به همین شکل بود و میزان واردات برنج طی این مدت نسبت به مدت مشابه در سال گذشته از نظر وزن و ارزش به ترتیب 54.4 و 215.72 درصد افزایش داشت.
مقایسه این آمار نشان از کاهش میزان افزایش وزنی و ارزشی واردات به کشورمان در ماههای اخیر نسبت به ماه قبل خود دارد که در آذر ماه این روند متوقف شد.
* رشد 42 درصدی واردات برنج در آذر ماه نسبت به ماه قبل
مقایسه آمار 9 و هشت ماهه واردات برنج حاکی از واردات بیش از 64 هزار و 470 تن برنج به ارزش 52 میلیون و 990 هزار دلار در آذر ماه است که این میزان در آبان ماه، بیش از 45 هزار و 200 تن برنج به ارزش 37 میلیون دلار بود.
در مهر و شهریور ماه امسال هم این میزان واردات برنج به ترتیب 78 هزار و 149 هزار تن بوده که این ارقام نشان میدهد هرچند تا قبل از آبان ماه روند واردات برنج به کشور روند نزولی به خود گرفته بود اما در آذر ماه این روند تغییر کرد و صعودی شد. چرا که مقایسه دو رقم واردات برنج در ماههای آذر و آبان حاکی از افزایش حدود 42 درصدی دارد.
* افزایش 187 درصدی کشفیات برنج قاچاق
اما همه اینها آمار واردات رسمی برنج کشور است. در مورد واردات غیررسمی هرچند نمیتوان آمار قابل اتکایی داد اما در همین مورد هم گمرک کشور آماری دارد. براین اساس، طی 9 ماهه امسال، میزان ارزش برنج قاچاق کشف شده 19میلیارد و 457 میلیون و 796 هزار و 917 ریال با سهم 0.97 درصدی از کل کالاهای قاچاق کشف شده است که نسبت به رقم شش میلیارد و 763 میلیون و 170 هزار و 811 ریال با سهم 0.26 درصدی از کل قاچاق کشف شده 9 ماهه سال گذشته، 187.70 درصد افزایش یافته است.
از آنجایی که طبق اعلام خود گمرک به طور متوسط 95 درصد این آمارهای قاچاق مربوط به واردات است بنابراین میتوان این گونه برداشت کرد که از بیش از 19 میلیارد ریال برنج قاچاق کشف شده، بیش از 18 میلیارد مربوط به بخش واردات است.
حال اگر نتوان گفت پس با توجه به این افزایش، میزان کل قاچاق برنج کشف نشده نیز زیادتر شده است، اما هرگز این موضوع را رد نیز نمیتوان کرد.
جدای از این، بحث ورود این کالای قاچاق کشف شده به بازار ایران است که حتی مسئولانی چون وزیر بازرگانی نیز نسبت به این قضیه اعتراضهایی کردهاند.
با وجود این، اگر بخواهیم میزان وزن 18 میلیارد ریال برنج قاچاق کشف شده در بخش واردات را محاسبه کنیم نیز طبق رقمی که گمرک اعلام کرده باید هر کیلو برنج خارجی را 800 تومان فرض کرد و با این احتساب آن وقت میزان برنج قاچاق کشف شدهای که امکان دارد وارد بازار ایران شود دو هزار و 250 تن خواهد بود.
* میزان تولید، مصرف و واردات برنج کشور
با توجه به این آمارهای رسمی و غیررسمی واردات برنج به کشور، محاسبه میزان مورد نیاز برنج به کشور نیز لازم است که نشان داده شود چقدر به واردات نیاز است.
در این بخش نیز میتوان به چند منبع اکتفا کرد. از سوی مقامات دولتی چندی پیش مجید پارسانیا، مدیرعامل سابق شرکت بازرگانی دولتی ایران سرانه مصرف برنج در کشور را حدود 40 کیلوگرم اعلام کرده بود که با توجه به جمعیت بیش از 70 میلیون نفری کشور میتوان میزان مصرف برنج در ایران را بیش از دو میلیون و 800 تن برآورد کرد. علاوه بر این، رقمی نیز توسط دلاور حیدرپور، قائم مقام معاون زراعت وزارت جهاد کشاورزی منتشرشده که طبق برآورد او میزان مصرف برنج مورد نیاز کشور در حدود 2.5 میلیون تن در سال است.
در مورد میزان تولید برنج کشور نیز میتوان به آمار یکی از اعضای هیات علمی موسسه تحقیقات برنج کشور اشاره کرد که این میزان را دو میلیون و 100 هزار تا دو میلیون و 300 هزار تن برنج سفید اعلام کرده است.
برآورد سازمان خواروبار و کشاورزی ملل متحد (فائو) نیز در این مورد به این رقم نزدیک است و میزان تولید برنج ایران در سال 87 را دو میلیون تن برآورد و اعلام کرده که این میزان با 100 هزار تن افزایش در سال جاری به دو میلیون و 100 هزار تن خواهد رسید.
بنابراین در بهترین حالت میزان تولید برنج داخلی دو میلیون و 300 هزار تن (بالاترین رقم اعلام شده) خواهد بود که نشان میدهد 500 هزار تن کمتر از بالاترین رقم اعلام شده در مورد میزان نیاز کشور به این محصول است. این یعنی کشور به 500 هزار تن واردات برنج نیاز دارد.
با این اوصاف میزان واردات برنج از نظر فائو در سال گذشته یک میلیون و 100 هزار تن بود و در سال جاری به یک میلیون و 200 هزار تن میرسد که آمارهای اعلام شده گمرک نیز به این ارقام نزدیک است. چرا که در سه فصل سال جاری حدود یک میلیون تن برنج وارد کشور شده است.
* واردات رسمی دو برابر نیاز
حال با این احتساب میتوان نتیجه گرفت که میزان واردات برنج (فقط رسمی) به ایران دقیقا دو برابر نیاز است و به جای 500 هزار تن، بیش از یک میلیون تن برنج وارد کشور میشود.
همین واردات زیادتر از حد نیاز را در سخنان مقاماتی چون مسئول کمیته تولید خانه کشاورز استان مازندران نیز میتوان دید که در این مورد گفته است: «در طول چهار سال گذشته در حالی که مجموعا یک میلیون تن کمبود برنج داشتیم اما طی این سالها هشت میلیون تن برنج وارد کشور شده است.»
انبار نشینی برنج ایرانی هم مهمترین پیامد این میزان واردات است که قبل از این غلامعلی قربانی ـ عضو هیات مدیره انجمن برنج ایران ـ به آن اشاره و اذعان کرده است: «20 تا 25 درصد محصول سال گذشته برنجکاران داخل انبارهای کارخانهها باقی مانده است. ضمن اینکه بهدلیل مطلوب نبودن شرایط بهداشتی کارخانهها حدود 10 تا 15 درصد تولید برنج سال گذشته نیز در منازل کشاورزان نگهداری میشود.» در این مورد جمیل علیزاده شایق ـ دبیر انجمن برنج ایران ـ هم آمار داده است: «حداقل نیمی از تولید سال87 و 88 در انبارها مانده است.»
بنابراین در این شرایط واردات بیش از نیاز یعنی تهدید به انبارنشینی برنجهای ایرانی که اگر روزگاری با بهانه گران بودن خریداری نمیشدند اما امروز قیمتهای آن نیز آنچنان روند صعودی نداشته است که با این استدلال مردم آنها را نخرند.
* بازار تقریبا با ثبات برنج ایرانی
در مورد قیمت برنج نیز میتوان به آخرین آمار بانک مرکزی از متوسط قیمت خرده فروشی برخی از مواد خوراکی در تهران اشاره کرد که در گزارش هفته منتهی به 23 بهمن ماه امسال اعلام کرده است: « قیمت برنج داخلی درجه یک نسبت به هفته قبل، معادل 0.7 درصد و برنج داخله درجه دو، یک درصد افزایش یافت. قیمت برنج غیرتایلندی نیز معادل 1.6 درصد افزایش یافته است.»
مشاهدات در سطح شهر تهران نیز تقریبا این موضوع را تایید میکند. در نقاطی از شهر تهران برنج صدری کیلویی 2000 تومان، دم سیاه اعلا 3000 تومان، هاشمی 2400 و 2800 تومان بوده که در اواخر آذر ماه با قیمت کیلویی سه هزار تومان عرضه میشد.
همچنین این روزها دیگر خبری از برنجهای داخلی کشور که در اواخر آذر ماه با قیمت 3700 تومان در بازار امام حسین«ع» فروش میرفتند نیست.
در استانهای شمالی کشور نیز به نظر میرسد وضعیت بهتر است و براساس مشاهدات، برنج هاشمی درجه یک در نقاط مختلف استان گیلان با قیمت 2000 تومانی به فروش میرسد که قبل از این هم 1800 تا 2000 قیمت داشت.
برنج نوع کاظمی نیز در حالی که در برخی از نقاط این منطقه با قیمت1500 تومان عرضه میشود، در اواخر آذر ماه با قیمت 1600 تومان و در تهران 1800 تومان به دست مردم میرسید.
وضعیت قیمت برنجهای خارجی نیز آنقدر مطلوب نیست که بتوان گفت به این دلیل مردم سراغ این برنجها میروند. چرا که برنجهای هندی هم با همان قیمت 2000 تومان و برنجهای پاکستانی با قیمت 1800 تومان و با کیفیت پایینتر 1300 تومان در نقاطی از تهران به دست مردم میرسد. برنج محسن نیز با قیمت 1650 تومان عرضه میشود. در کنار این قیمتهای نزدیک برنجهای خارجی به برنجهای داخلی دیگر برنجهای تایلندی کیلویی هزار تومانی نیز دیده نمیشود.
* نقص چرخه برنج در چیست؟
همه اینها نشان میدهد در حالی که قیمت برنجهای داخلی که تاکنون خیلیها به بهانه بالابودن آن، به برنجهای خارجی رو آورده بودند آنقدر بالا نیست که با این بهانه برنجهای ایرانی را نخرند، افزایش واردات رسمی و غیررسمی در کنار تغییر ذائقههای ایرانیان به استفاده از برنجهای خارجی موجب شده همچنان اولویت خرید خیلی از ایرانیان برنجهای خارجی باشد. البته در این اتفاق نمیتوان دستکاری در برنجهای داخلی را نادیده گرفت که برخی وقتی لولههای بخاری را در مرکز برنجهای داخل گونی برنجهای ایرانی قرار میدهند و از این طریق برنجهای خرده و بیکیفیت را در میان برنجهای باکیفیت میریزند نمیدانند چه بلایی بر سر برنج ایرانی نازل میکنند!
حال در این شرایط که وزیر بازرگانی از واگذاری تولید، توزیع و تنظیم بازار برنج به مدیران محلی خبر میدهد و سپس میگوید این خبر به منزله این بود که در کارهایی مثل تعیین تعرفه تنها از مدیران محلی نظرخواهی شود، باید پرسید که این موضوع کجای این مشکل محصول باسابقه کشورمان را حل خواهد کرد؟ انگار به جای این تدبیر، وزیر بازرگانی باید برای تغییر مجدد ذائقه ایرانیان به استفاده از برنجهای داخلی فکری بکند.
